دغدغه های یک آبخیزدار

تقسیمات حوضه های آبریز ایران :

ایران سرزمینی است نسبتا" مرتفع میان 25 تا 45 درجه عرض شمالی و 40تا 63 درجه طول شرقی قرار گرفته است ، دارای شکل شبیه به لوزی که قطر بزرگ آن 2250 کیلومتر از دامنه آرارات در شمال غربی تا بندر گواتر در جنوب شرقی ، و قطر کوچک آن 1400 کیلومتر از سرخس در شمال شرقی تا دهانه اروند رود در جنوب غربی است ، بر اساس تقسیم بندی تماب ایران  به شش حوضه بزرگ ( ابر حوضه ) تقسیم گردیده است :

1 – حوضه آبریز دریای خزر : این حوضه با مساحت 17.7 میلیون هکتار معادل 11% از مساحت کل کشور را شامل می شود .

2 – حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان : مساحت حوضه 43 میلیون هکتار معادل 26.2% از مساحت کل ایران را شامل می گردد.

3 -  حوضه آبریز دریاچه ارومیه  : مساحت اين حوضه درياجه اروميه  5 میلیون هکتار معادل 3% از مساحت کل ایران را شامل می گردد. است در اين حوزه درياجه اروميه  هشت رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد و زرينه‌رود بزرگترين و مهمترين آنها بشمار مي‌آيد.

4 – حوضه آبریز مرکزی: مساحت این حوضه 83.1 میلیون هکتار معادل 50.7% از مساحت ایران می باشد .

5 – حوضه آبریز هامون : دارای مساحتی بالغ بر 10.6 میلیون هکتار معادل 6.5% از مساحت کل ایران .

6 – حوضه آبریز سرخس : دارای مساحتی بالغ بر 4.4 میلیون هکتار و معادل 2.6% می باشد .

در زمانی نه چندان دور ( کمتر از ۵۰ سال ) من زمینی بودم مسطح و صاف به مصداق دل انسانهای پاک و صاف ، ورزشگاهی برای پهلوانان ، جولانگاهی برای رزمندگان ، منبع تامین غذای انسانهاو استراحتگاه مردان و زنان خسته ، اکنون حال مرا بنگر که به دره های مخوف و وحشتناک تبدیل شده و مخفی گاهی برای گرگان و روبه هان شده ام ؟ آیا مزد این همه خدمت من این بود ؟ ای بشر از من چه ساختی ؟؟ ....

یک مهندس عمران، از خاک بعنوان زیر بنا و مهد ساختمان، جاده و بزرگراه نگاه می کند.

یک مهندس معدن، خاک را پوششی می بیند که باید آنرا بردارد تا به معادن و کانی های گرانبها دست پیدا کند.

یک طراح فضای سبز به خاک بعنوان منبعی برای ساخت یک پارک یا باغ زیبا می نگرد.

یک مهندس آب خاک را همچـون یک بانک که نگهدارنده و حافظ آب است می پندارد

و بالاخره، مهندسین کشاورزی و منابع طبیعی به خاک بعنوان منبعی برای تولید محصولات کشاورزی ، مراتع ، جنگل و حفظ محیط زیست  نگاه می کنند.

و یک دولت مقتدر خاک را اصل و پایه استقلال ، آبادانـی و امنییت یک کشور تلقی نموده و برنامه های دولت را بر پایه حفط خاک و بدون آسیب رساندن به حوضه های آبخیز کشور اجرایی می کند .

در اثر بارشهای شددید نوزدهم و بیستم مرداد ماه سال 1380 و 21 مرداد 1381 در حوضه های آبخیز استان گلستان ( با بهم پیوستن خروجی سیلاب حوضه های : چشمه خان، قیزقلعه ، کلمن دره و دشت شیخ) وعبور از جنگل گلستان موجب تخریب جنگل گلستان ،اراضی کشاورزی ، اماکن ساکنین روستاها ، و تلفات جانی بسیار گردید که به شرح جدول ذیل بیان می گردد :                                                                                  

میزان خسارات 81	میزان خسارات 80	نوع خسارت
4 میلیون متر مکعب 182 کیلومتر 400 هکتار 46 نفر 5 نفر 1000 راس 0 10000 هکتار 9 دستگاه 1810 باب 5 واحد 40 روستا 3خط شهری و 90 روستا	18 میلیون متر مکعب 194 کیلومتر 15 هزار هکتار 300 نفر 300 نفر 6000 راس 5500 هکتار 10000 هکتار 130 دستگاه 3000 باب 7 واحد 373 روستا 5 خط شهری و 84 روستا	رسوبگذاری در مخزن سد تخـریب راه تخریب مزارع و باغات کشته و مفقود مجـروح تلفات دام تخریب جنگل تخریب مرتع وسایل نقلیه مناطق مسکونی و تجاری مرکز مخابرات خط برق شبکه آب
253 میلیارد ریال	760 میلیارد ریال	خسارات مالی

مشخصات فني حوضه آبخيز مورد نظر به شرح زير مي باشد :                 

مساحت كل حوضه مورد نظر تا كناره درياي خزر : 850 هزار هكتار است ، 802هزار هكتار آن در بالادست سد وشمگير وسدگركز ( گلستان 2) می باشد ،حوضه مورد نظر مشتمل بر 12 زير حوزه اصلي (شامل : مادر سو ، يل چشمه ، قرناوه ، نردين ، شور دره ، كال آجي ، اوغان ، تيل آباد ، نرماب ، چهل چاي ، قورچاي و بخشي از اراضي شمالي گرگان رود) واقع در استانهاي گلستان ، سمنان و خراسان شمالي ميباشد.                                                     

علل وقوع سیل :

 از مهمترین علل و عامل موثر در بروز سیل در استان گلستان را می توان به تغییر کاربری اراضی ، و کاهش تراکم جنگلها و مراتع اشاره نمود که مهمترین سهم در ایجاد سیل داشته است و عامل بعد ی استفاده بی رویه از منابع طبیعی می باشد . 

اقدامات دستگاههای اجرایی:                                                                                                                         

هيئت محترم وزيران در جلسه مورخ 31/2/82 بنا بر پيشنهاد شماره 011/7605/34 مورخ 30/7/81 وزارت جهاد كشاورزي طرحی تحت عنوان " کنترل سیل ، آبخیزداری و حفاظت از حوضه های آبخیز گلستان " را به منظور پيشگيري و مهار سيل در حوضه آبخيز مزبور به طريق اجراي عمليات آبخيزداري واحياء و تقويت پوششهاي جنگلي و مرتعي تصويب كرد .بر همين اساس و با تجزيه و تحليل و محاسبه دبي حداكثر فاجعه سيل سالهاي 80 و81 در زير حوضه هاي مختلف  اين منطقه راه حلهاي بلند مدت و كوتاه مدت ارائه گرديد :                                                         

د ر مرحله اول مجموعه اي از اقدامات ضربتي و كوتاه مدت براي سالهاي 81و82 تصويب و مقرر شد با نصب سيستم هشدار سيل و احداث بندهاي موقت آشغالگير ( فلزي و بتوني ) در مسير عبور سيل به ويژه در مناطق مشرف به شهرها،روستاها و راههاي ارتباطي مهم از بروز هر گونه خسارت جلوگيري به عمل آيد تا ضمن كنترل فرسايش و رسوبات ورودي به مخزن سدهاي گلستان و وشمگير دبي سيلهاي معمولي نظير سيل 81 كنترل و حداكثر دبي سيل هاي استثنائي نظير سيل سال 80 تا 35% كاهش يابد .در مرحله بعد نيز با انجام اقدامات زير بنايي و با دوام به پايدار سازي شرايط حوضه و ارتقاع شرايط معيشتي ساكنين حوضه و تقويت پوشش گياهي پرداخته مي شود .تصور مي رود با اين اقدامات ، دبي سيلهاي استثنائي تا 70% كاهش يافته و از خسارات سيل به طور كامل جلوگيري به عمل مي آيد .به منظور تحقق اهداف اين طرح لازم است تعامل و هماهنگي نزديكي بين معاونت هاي ستاد سازمان جنگلها و مديريت آبخيزداري و اداره كل منابع طبيعي در استانهاي محل اجرا طرح وجود داشته باشد .    

وضعیت اعتبارات مصوب وتخصیص یافته تا سال ۱۳۸۶ :                   

مصوبه مورد اشاره در سال 1382 با مبلغ 1822.8 میلیارد ریال به استنا د بندهای " الف " و "ب"   برای مدت 11 سال مصوب گردید ( از سال 1381تـا 1391 ) که تا پایان برنامه سوم مبلغ 49.9 میلیارد ریال معادل 2.7 درصد به انجام رسیده  است و در سالهای  1384 تا 1386 ( سه سال اول برنامه چهارم ) مبلغ 239.6 میلیارد ریال معادل 13 درصد توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در قانون لحاظ وتخصیص یافته است ، بعبارتی تا پایان سال 86 مبلغ 289.5 میلیارد ریال یعنی 16 درصد از اهداف پیش بینی شده تحقق یافته است، می توان چنین نتیجه گرفت که با گذشت 5سال از اجرای برنامه فقط 16 درصد از اهداف دولت عملی گردیده در صورتیکه انتظار می رفت 46 درصد از اهداف پیش بینی شده با معادل ریالی 838 میلیارد ریال هزینه گردد . با توجه به اهمیت مسئله امید است دولتمردان در به انجام رساتدت تعهدات خویش مصمم بوده و منابع اعتباری را به موقع در اختیار دستگاه اجرایی قرار بدهند .                                              

به نظر جمعی از محققین انحطاط برخی از تمدنهای بین النهرین منجمله ایران قبل از اسلام و یا تمدن قوم سبا در یمن کنونی ریشه در بی توجهی نسبت به حفاظت از خاک و استفاده بی رویه از منابع طبیعی داشته است که چنین خطری در قرن ۱۸ و ۱۹ نیز در اروپا و امریکا قابل مشهود بوده ولی با هشدار به موقع بسیاری ازپیشگامان امر حفاظت خاک ُ از اوائل قرن بیستم مبارزه با فرسایش خاک و حفاظت منابع طبیعی مورد توجه شدید دولتها قرار گرفت و در نتیجه با اقدامات مجدانه تانیمه اول قرن بیستم مسئله فرسایش خاک و رسوب در این مناطق تقریبا" حل گردید .  قرائن و شواهد نشان می دهد که چنین اتفاقی در ایران در حال شکل گیری است اما با شتاب بسیار کند ولی امیدوار کننده ُ شاید سئوال این باشد چرا امیدوارکننده ؟ در جواب باید گفت بدلیل اینکه امروزه  اهمیت و حفظ منابع طبیعی و حفاظت از خاک بعنوان یک اصل از سوی مسئولین پدیرفته شده و در سرلوحه کار آنها قرار گرفته است ،  در همین راستا علاوه بر اعتبارات ملی و استانی سالانه برنامه آبخیزداری ، از سوی هیات محترم وزیران مبلغ ۱۰۰۰ میلیارد دلار معادل ۹۲۰ میلیارد تومان برای مدیریت حوضه های آبخیز کشور و عملیات اجرائی آبخیزداری مصوب گردید که در حال نهائی شدن می باشد ، واینها علائم امیدواری است که برای تثبیت آب و خاک کشور عزیزمان در حال اقدام است ، به امید روزی که فرزندان این مرز و بوم با افتخار و سربلندی اعلام نمایند : فرسایش خاک در ایران مهار گردید و امنیت برای کشاورزی مهیا شده است .